1 Inleiding

De gojibes is een van de meest voedingsrijke vruchten en mag zonder twijfel een superfood worden genoemd. Het is dan ook niet slechts een culinaire smaakmaker in de oosterse keuken, maar ook een vrucht met een lange geschiedenis in de Chinese geneeskunde. Juist omdat dit voor veel mensen een onbekende voedingsbron is, bekijken we in dit artikel hoe deze bijzondere kleine vrucht een plek kan krijgen in het dagelijks leven.

De gojibes groeit aan de Lycium barbarum-struik. Deze grote struik zal door zijn wilde uiterlijk misschien niet de meeste aandacht trekken als het gaat om uiterlijke schoonheid.

Het is een dichte, doornige struik die ongeveer drie meter hoog wordt en ook breed kan uitwaaieren. In sommige streken buiten haar oorspronkelijke gebied, waaronder delen van Europa, plant de struik zich gemakkelijk voort en kan zij zich lokaal verwilderen. Wie de struik in de tuin wil laten groeien, doet er daarom goed aan haar in de gaten te houden.

De struik komt oorspronkelijk uit China, maar heeft zich verspreid over grote delen van Azië en zuidoost Europa. Het is een flexibele plant die zich snel aanpast aan de omgeving, zolang deze maar niet te kleiachtig, nat of schaduwrijk is. Op een arme, droge en warme plek in de zon gedijt deze plant echter prima.

2 Bijzondere feiten

Al meer dan 2.000 jaar wordt de gojibes gebruikt in de traditionele Chinese geneeskunde. Het staat bekend als een gewaardeerd tonicum en wordt al eeuwenlang toegepast tegen vele gezondheidsklachten.

In de loop van de geschiedenis hebben zich vele verhalen en legendes ontwikkeld over monniken in het Himalayagebergte die thee dronken van gojibessen om hun meditatie te bevorderen en hun levensduur te vergroten.

Gojibessen worden ook wel wolfsbessen genoemd. Zoals gezegd groeien ze aan de lyciumplant. De naam Lycium komt van het Griekse woord lykion, een naam die in de oudheid gebruikt werd voor een doornige struik uit de streek Lycia, in het huidige zuidwesten van Turkije. De Nederlandse naam wolfsbes verwijst dus niet rechtstreeks naar deze plantnaam, maar is een losstaande volksnaam waarvan de herkomst niet met zekerheid is vastgesteld.

De gojibessen zelf zijn ongeveer 1 tot 2 cm lang, hebben een langwerpige vorm en hebben een donkerrode kleur. Ze zijn tegenwoordig vooral verkrijgbaar in gedroogde vorm.

Hoewel de besjes bekendstaan als de essentiële vrucht van de Lycium barbarum-struik, kunnen ook de bast, stam, bladeren en wortels gebruikt worden om medicijnen van te maken.

3 Gezondheidsvoordelen

Gojibessen bevatten verschillende vitamines en mineralen. Ook vind je in dit besje vezels en eiwitten. Het is dan ook een uniek soort fruit, dat ondanks zijn kleine omvang, verschillende voedingsstoffen met zich mee kan dragen.

3.1 Versterking van het immuunsysteem

Gojibessen bevatten antioxidanten en flavonoïden. Ook bevatten ze vitamine C en bètacaroteen, een stof waaruit het lichaam zelf vitamine A kan aanmaken. Vitamine C draagt bij aan de normale werking van het immuunsysteem, en dat geldt ook voor vitamine A.

3.2 De huid

Bètacaroteen en de antioxidanten in gojibessen worden vaak in verband gebracht met de gezondheid van de huid. Vitamine A draagt bij aan het behoud van een normale huid. Voor claims over specifieke bescherming tegen UV-schade is het wetenschappelijke bewijs bij gojibessen op dit moment nog beperkt.

3.3 De ogen

Vitamine A draagt bij aan het behoud van een normaal gezichtsvermogen. Gojibessen bevatten daarnaast zeaxanthine, een carotenoïde die van nature ook in het netvlies van het oog voorkomt. Onderzoek naar de precieze rol van zeaxanthine uit gojibessen voor de ogen bevindt zich nog grotendeels in een vroeg stadium en biedt op dit moment onvoldoende basis voor concrete gezondheidsclaims.

3.4 Bescherming van de cellen

Vitamine C draagt bij aan de bescherming van cellen tegen oxidatieve stress, als onderdeel van een gevarieerd voedingspatroon. Ditzelfde geldt voor het mineraal selenium, dat eveneens in gojibessen voorkomt. Vrije radicalen kunnen op lange termijn celschade veroorzaken, en een voedingspatroon rijk aan antioxidanten wordt in de voedingswetenschap gezien als een van de vele factoren die bijdragen aan een gezonde levensstijl. Een directe, aantoonbare vermindering van kankerrisico door de consumptie van gojibessen is wetenschappelijk niet vastgesteld en een dergelijke claim mag dan ook niet gemaakt worden.

3.5 Ondersteuning van de lever

De lever speelt een cruciale rol bij het ontgiften van het lichaam. In de traditionele Chinese geneeskunde wordt een extract van de gojibes al lange tijd ingezet tijdens zogeheten ontgiftingskuren, vaak in combinatie met andere kruiden. Het gaat hierbij om een traditionele toepassing; overtuigend klinisch bewijs dat gojibessen de leverfunctie bij de mens ondersteunen ontbreekt vooralsnog.

3.6 De bloedsuikerspiegel

Gojibessen bevatten van nature veel suikers, maar ook vezels, wat de opname van suiker in de bloedbaan kan vertragen. Een stabiele bloedsuikerspiegel is belangrijk voor het menselijk lichaam. Er is geen overtuigend bewijs dat het eten van gojibessen diabetes type 2 of insulineresistentie voorkomt, en een dergelijke claim mag ook niet gemaakt worden.

Door het relatief hoge fructosegehalte kunnen gojibessen wel een alternatief zijn voor wie behoefte heeft aan iets zoets, in plaats van bewerkte suikerhoudende producten zoals koekjes en snoep. We dienen ons er wel van bewust te zijn dat gojibessen een zoetzurige smaak hebben, die afwijkt van chocolade of ander snoepgoed. Men doet er dan ook wijs aan om gojibessen te combineren met bramen, blauwe bessen en aardbeien. Deze vruchten bevatten eveneens veel natuurlijke fructose en zorgen voor een aangename smaakbeleving.

3.7 Gewichtsverlies en afvallen

Gojibessen passen in een afslankdieet als onderdeel van een gevarieerd voedingspatroon. Ze bevatten relatief weinig calorieën per portie, maar zijn tegelijkertijd rijk aan voedingsstoffen. Omdat de besjes klein en geconcentreerd zijn, kun je er met een kleine hoeveelheid al veel vitamines en mineralen mee binnenkrijgen.

3.8 Energie en welzijn

Gojibessen worden in de traditionele Chinese geneeskunde gebruikt als tonicum om vitaliteit te ondersteunen. Wetenschappelijk onderzoek naar het effect van gojibessen op vermoeidheid en welzijn bij de mens staat nog in de kinderschoenen en de resultaten tot nu toe zijn niet eenduidig. Wie op zoek is naar meer energie doet er daarom goed aan gojibessen te zien als aanvulling op, en niet als vervanging van, een gevarieerd voedingspatroon, voldoende slaap en beweging.

3.9 Vruchtbaarheid

Gojibessen worden in de traditionele Chinese geneeskunde soms genoemd in verband met vruchtbaarheid. Wetenschappelijk onderzoek hiernaar bij de mens is echter schaars en de bevindingen zijn voorlopig. Er kan op basis van de huidige stand van de wetenschap geen concrete uitspraak worden gedaan over een effect van gojibessen op de vruchtbaarheid van mannen of vrouwen.

4 Mogelijke bijwerkingen van gojibessen

Hoewel gojibessen verschillende voordelen kunnen bieden, zijn er ook mogelijke bijwerkingen waar je rekening mee kunt houden. Gebruik je medicijnen of ben je gevoelig voor planten uit de nachtschadefamilie, dan is het verstandig om extra alert te zijn.

4.1 Gevoeligheid voor nachtschadeplanten

Gojibessen behoren, net als tomaten, paprika, aubergine en aardappel, officieel tot de nachtschadefamilie (Solanaceae). Sommige mensen reageren gevoelig op groenten en fruit uit deze plantenfamilie, bijvoorbeeld door de alkaloïden die erin voorkomen.

Als je weet dat je gevoelig bent voor nachtschade, is het verstandig om rustig te beginnen. Neem een kleine hoeveelheid gojibessen en kijk hoe je lichaam reageert. Voel je je goed, dan kun je de hoeveelheid langzaam vergroten.

Krijg je klachten zoals maagpijn, een opgeblazen gevoel of veranderingen in je stoelgang, dan kan het zijn dat je lichaam niet goed reageert op gojibessen of op andere voedingsmiddelen met vergelijkbare stoffen. In dat geval kun je het gebruik beter verminderen of vermijden. De meeste mensen verdragen nachtschadeplanten overigens prima, vooral wanneer de vrucht volledig rijp is.

4.2 Bloedverdunners en andere medicatie

Als je bloedverdunners gebruikt, is het verstandig om voorzichtig te zijn met gojibessen. Er zijn gevallen beschreven waarin gojibessen in combinatie met bloedverdunners ongewenste reacties gaven. Gebruik je bloedverdunners of andere medicatie, dan is het daarom verstandig om eerst met een arts te overleggen voordat je gojibessen aan je voeding toevoegt.

5 Diverse culinaire toepassingen

Gojibessen hebben een lichtzure smaak en een stevige, bijna taaie textuur. Daardoor kauw je er niet in één hap doorheen, wat de smaak juist goed tot zijn recht laat komen. De gedroogde besjes lijken qua uiterlijk een beetje op rozijnen, maar dan felrood. Die kleur geeft gerechten meteen een vrolijke en aantrekkelijke uitstraling.

Gojibessen zijn makkelijk te combineren met allerlei maaltijden. Je kunt ze door yoghurt, kwark of havermout roeren en ze zijn goed te gebruiken in smoothies en proteïneshakes. Voor de liefhebbers van een zoete smaakbeleving is het aan te bevelen om de gojibessen te combineren met aardbeien, blauwe bessen en bosvruchten. Uiteraard is het ook mogelijk om deze voedingsrijke vruchten over salades te strooien of ze gewoon als snack te eten. Ook is het een goed idee om de gojibessen toe te voegen aan verschillende soorten soep.

Het sap van gojibessen kan eveneens gedronken worden en kan prima worden bereid in een blender. Wel is het raadzaam om voorzichtig te zijn met het alleen toepassen van gojibessen, omdat de bessen een sterke smaak hebben.

Gojithee is eveneens eenvoudig te bereiden. Voeg een handje bessen toe aan heet water of kruidenthee en laat dit 5 tot 10 minuten trekken. Zo krijgen de voedingsstoffen de tijd om in het water te trekken. Je kunt de bessen ook laten wellen in koud water voor een verfrissende drank. De zachte, met water volgezogen bessen kun je daarna gewoon opeten of verwerken in een smoothie. De smaak verandert nauwelijks, maar je krijgt wel extra voedingsstoffen binnen.

Zoals we in de culinaire suggesties kunnen zien, zijn er heel veel mogelijkheden om gojibessen toe te passen in de keuken.

6 Voedingswaarde gojibessen

Onderstaande waarden zijn indicatief en gebaseerd op gedroogde gojibessen, berekend per 56 gram, uitgaande van gegevens van USDA FoodData Central. Waarden kunnen per merk en oogst enigszins verschillen.

Energie: circa 195 calorieën

Koolhydraten: circa 43 gram

Suikers: circa 26 gram

Eiwitten: circa 8 gram

Vetten: circa 0,2 gram

Vezels: circa 7 gram

Vitamine C: circa 27 mg

Calcium: circa 106 mg

IJzer: circa 3,8 mg

Natrium: circa 167 mg

Gojibessen bevatten daarnaast onder meer vitamine A, koper, selenium en zink, al lopen de gerapporteerde hoeveelheden tussen bronnen uiteen. Voor een definitieve, publiceerbare tabel met percentages van de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid raden we aan de USDA-brondata rechtstreeks te raadplegen en te herberekenen naar de Europese referentie-innamen.

7 Overige onderdelen Lycium barbarum-struik

Naast de gojibessen kunnen ook de bast, wortels en bladeren gebruikt worden. Vooral in de traditionele Chinese geneeskunde wordt dit al eeuwenlang gedaan.

7.1 Bladeren

In de traditionele geneeskunde wordt de Lycium barbarum-struik al eeuwenlang gebruikt. De bladeren worden vaak gebruikt om een warme thee te zetten die volgens de traditionele Chinese geneeskunde ontstekingsremmende en koortsverlagende eigenschappen zou hebben. Klinisch bewijs hiervoor bij de mens is beperkt.

In diezelfde traditie wordt de plant ook in verband gebracht met ondersteuning van de ogen, vooral na een lange dag vol schermtijd of inspanning. Ook hiervoor geldt dat het wetenschappelijk bewijs vooralsnog beperkt is.

De gedroogde bladeren zijn verkrijgbaar voor wie houdt van een pure, losse kruidenthee. Daarnaast bestaat er fijn poeder, geschikt voor capsules of extracten, en kant-en-klare capsules of tabletten met bladextract. Ook is er een vloeibaar extract of tinctuur verkrijgbaar.

7.2 Wortels

De wortelschors van de Lycium-plant wordt in de traditionele Chinese geneeskunde al eeuwenlang gebruikt en zou een koortsverlagende werking hebben. Ook wordt zij van oudsher ingezet bij huidklachten en als ondersteuning voor de longen. Zoals bij de bladeren geldt dat het gaat om traditionele toepassingen waarvoor overtuigend klinisch bewijs bij de mens grotendeels ontbreekt.

De wortelschors is in meerdere vormen verkrijgbaar. De gedroogde schors wordt traditioneel ingezet voor decocties, terwijl fijn poeder geschikt is voor thee of capsules. Ook zijn er tincturen en vloeibare extracten op water- of alcoholbasis, en capsules met gestandaardiseerd extract.

7.3 Bast en stam (schors van de takken)

Hoewel minder gangbaar dan de wortelschors, wordt ook deze schors in de kruidengeneeskunde soms gebruikt vanwege haar zachte, ondersteunende werking volgens de traditionele Chinese geneeskunde. Ze heeft vergelijkbare eigenschappen als de wortelschors, maar dan in een mildere vorm, waardoor ze vooral wordt ingezet in subtiele mengsels of als aanvulling op andere kruiden.

De schors is zeldzamer verkrijgbaar. De gedroogde schors wordt af en toe gebruikt in traditionele bereidingen, terwijl het poeder vooral dient als onderdeel van mengformules. Extracten zijn meestal verwerkt in combinatiemiddelen.

Wie op zoek is naar deze producten in hun meest pure vorm, komt al snel terecht bij een aantal gespecialiseerde plekken. Veel van deze producten worden verkocht in TCM-apotheken en Chinese kruidencentra. Ook natuurwinkels met een assortiment aan losse kruiden bieden vaak een selectie voor wie graag zelf mengt, brouwt of experimenteert.

Daarnaast zijn er online kruidenleveranciers die een breed aanbod toegankelijk maken voor iedereen die graag vanuit huis bestelt. Voor wie professioneel met kruiden werkt of op zoek is naar gestandaardiseerde extracten, vormen gespecialiseerde fytotherapie-shops een betrouwbare bron.

Tot slot

De gojibes is een bijzondere vrucht met een lange geschiedenis in de traditionele Chinese geneeskunde en een groeiende plaats in de westerse keuken. Ze levert vitamines, mineralen, vezels en eiwitten, en is op vele manieren te verwerken in het dagelijkse eetpatroon, van yoghurt en smoothies tot thee en soep.

Tegelijk is het goed om te weten dat de gojibes officieel tot de nachtschadefamilie behoort en dat wisselwerking met bepaalde medicatie, zoals bloedverdunners, mogelijk is. Wie gevoelig is voor nachtschadeplanten of medicijnen gebruikt, doet er verstandig aan rustig te beginnen en bij twijfel een arts te raadplegen. Veel van de traditionele toepassingen van blad, bast en wortel zijn nog onvoldoende met modern wetenschappelijk onderzoek onderbouwd, wat niet wegneemt dat de gojibes als voedingsmiddel een waardevolle aanvulling kan zijn op een gevarieerd voedingspatroon.

Bronnen

Health Benefits and Applications of Goji Berries in Functional Food Products Development: A Review — PMC

Goji berries: a review of their bioactive components and health-promoting properties | International Journal of Food Science and Technology | Oxford Academic

Focus on eye health: analysis of the potential application of carotenoids from goji berries sources — ScienceDirect

Goji Berries as a Potential Natural Antioxidant Medicine: An Insight into Their Molecular Mechanisms of Action — PMC

Health-Promoting Effects of Goji Berries (Lycium barbarum): A Literature Overview

Flavonoids from Lycium barbarum Leaves Exhibit Anti-Aging Effects through the Redox-Modulation - PMC

[Research progress on chemical constituents and pharmacological studies on root bark of Lycium barbarum] - PubMed

USDA FoodData Central, Goji berries, dried (FDC ID 173032)