Inleiding 

Veel mensen kampen met slapeloosheid, onrust of een voortdurend opgejaagd gevoel. Hoewel er talloze slaapmiddelen en kalmeringsmiddelen bestaan, zoeken steeds meer mensen naar natuurlijke alternatieven die minder bijwerkingen hebben. Een van de bekendste kruiden in deze categorie is valeriaanwortel (Valeriana officinalis). Dit kruid wordt al sinds de oudheid gebruikt ter ondersteuning van slaap, ontspanning en zenuwbalans.

Belangrijk om vooraf te vermelden: er bestaat geen door de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) goedgekeurde gezondheidsclaim voor valeriaan. De onderstaande informatie is bedoeld ter algemene voorlichting over wat wetenschappelijk onderzoek tot nu toe heeft laten zien, en niet als medisch advies of als claim dat valeriaan een specifieke aandoening behandelt of voorkomt.

Modern laboratorium- en dieronderzoek suggereert dat valeriaan mogelijk inwerkt op het centrale zenuwstelsel, vooral via het neurotransmittersysteem van GABA (gamma-aminoboterzuur). Een deel van dit onderzoek is inmiddels ook in kleinschalige humane studies getoetst. Hieronder lees je hoe dit werkingsmechanisme wordt verondersteld te werken, wat er wel en niet is aangetoond, en wat de mogelijke voordelen en risico’s zijn.

1. Wat is valeriaanwortel?

Valeriaan is een vaste plant met geurige roze of witte bloemen. De wortel bevat een complex mengsel van bioactieve stoffen, waaronder:

• Valereenzuur en valerenol

• Sesquiterpenen

• Valepotriaten

• Isovaleriaanzuur

Deze stoffen worden verondersteld het zenuwstelsel op verschillende manieren te beïnvloeden, vooral door interactie met GABA-receptoren. GABA is de belangrijkste remmende neurotransmitter in de hersenen: het helpt de zenuwactiviteit te verminderen en bevordert ontspanning.

2. Hoe zou valeriaan op het zenuwstelsel kunnen werken?

Het is belangrijk om hier een duidelijk onderscheid te maken tussen wat is aangetoond in laboratoriumonderzoek en dierstudies, en wat is bevestigd bij mensen.

Wat laboratorium- en dieronderzoek laat zien

In vitro-enzymassays en studies bij ratten laten zien dat extracten van valeriaanwortel de afbraak van GABA kunnen vertragen door het enzym GABA-transaminase te remmen, en dat ze de aanmaak van GABA kunnen stimuleren via activering van het enzym glutamaatdecarboxylase. Ook is in celkweek- en dierexperimenten aangetoond dat bepaalde bestanddelen, met name valereenzuur en valerenol, zich kunnen binden aan specifieke subeenheden van de GABA-A-receptor. Een veelaangehaalde studie bij muizen liet zien dat deze receptorbinding samenhangt met angstremmend gedrag in gedragstests zoals de verhoogde-plus-doolhof-test, en dat dit effect verdween bij muizen met een genetische mutatie in de betreffende receptorsubeenheid.

Deze bevindingen zijn relevant omdat ze een plausibel biologisch mechanisme suggereren, maar het gaat om resultaten uit celkweek en proefdieren. Dat een stof in een reageerbuis of bij een muis een enzym remt of aan een receptor bindt, betekent niet automatisch dat hetzelfde effect in dezelfde mate bij de mens optreedt.

Wat bij mensen is onderzocht

Bij mensen is vooral het eindresultaat bestudeerd, zoals slaapkwaliteit en angstscores, in plaats van het onderliggende GABA-mechanisme zelf. Een systematische review en meta-analyse van 60 studies met in totaal bijna 6.900 deelnemers concludeerde dat valeriaan de subjectieve slaapkwaliteit kan verbeteren en angst kan verminderen, al varieerde de uitkomst sterk tussen studies, mogelijk door verschillen in extractkwaliteit. Andere meta-analyses uit het verleden waren voorzichtiger en spraken van een niet-overtuigend bewijs voor objectief meetbare effecten.

GABA (gamma-aminoboterzuur) speelt in dit voorgestelde mechanisme een centrale rol. Het is de belangrijkste remmende neurotransmitter in het brein en fungeert als een soort intern rempedaal dat voorkomt dat de hersenen blijven doordraaien. Waar activerende stoffen zoals glutamaat de hersenen als het ware “aanzetten”, zorgt GABA ervoor dat prikkels worden afgeremd en dat het brein kan schakelen naar rust. Wanneer GABA zich bindt aan zijn receptoren, vertraagt het de elektrische activiteit tussen zenuwcellen. Dit is essentieel voor het kunnen inslapen, het tot rust brengen van gedachten en het herstellen van emotionele balans na stress.

Als het GABA-systeem niet optimaal werkt, blijven de hersenen mogelijk te actief. Dat kan zich uiten in piekeren, spanning, angst, rusteloosheid of moeite met slapen: het bekende gevoel dat het lichaam moe is, maar het hoofd blijft draaien.

Op basis van de beschikbare laboratorium- en humane data wordt verondersteld dat valeriaan op dit mechanisme aansluit: de werkzame stoffen in de wortel zouden ervoor kunnen zorgen dat er meer GABA beschikbaar blijft en dat het effect ervan sterker wordt. Dit zou de overactiviteit in het brein kunnen verminderen, gedachten vertragen en het lichaam helpen makkelijker over te schakelen naar rust en slaap. Dit voorgestelde mechanisme verklaart mogelijk waarom valeriaan in sommige studies zowel bij slapeloosheid als bij angst en stress een effect liet zien, al blijft nader onderzoek bij mensen nodig om het precieze werkingsmechanisme te bevestigen.

3. Mogelijke voordelen van valeriaan

3.1 Ondersteuning bij stressmanagement

Er zijn aanwijzingen dat valeriaan een rol kan spelen bij stressmanagement. Dieronderzoek laat zien dat het kruid de GABA-activiteit in het centrale zenuwstelsel kan verhogen, wat theoretisch bijdraagt aan minder overprikkeling. Een kleinschalige humane studie met een eenmalige dosis valeriaan, toegediend voorafgaand aan een stresstaak, liet een daling zien van het speekselcortisolgehalte en van zelfgerapporteerde spanning. Dit soort onderzoek is echter beperkt in omvang en aantal, waardoor voorzichtigheid geboden is bij het trekken van algemene conclusies over cortisol- en serotonine-effecten bij mensen.

Deze bevindingen zijn niettemin relevant, omdat chronische stress een breed scala aan lichaamsfuncties kan ontregelen. Langdurige spanning kan het immuunsysteem verzwakken, de slaap verstoren, de stemming beïnvloeden en de bloeddruk verhogen. Ook cognitieve functies zoals concentratie, geheugen en besluitvorming kunnen eronder lijden. Voor zover valeriaan bijdraagt aan een betere slaapkwaliteit, kan dit indirect ook het vermogen van het lichaam ondersteunen om te herstellen van dagelijkse stressprikkels.

3.2 Mogelijke ondersteuning van de slaap

Van de onderzochte toepassingen van valeriaan is dit de best onderbouwde bij mensen. De eerdergenoemde meta-analyse van 60 studies (n ≈ 6.894) vond een statistisch significante verbetering van de subjectieve slaapkwaliteit bij herhaald gebruik van valeriaan, met name bij gebruik van de hele wortel of rhizoom in plaats van geïsoleerde extracten. Objectieve slaapmetingen, zoals polysomnografie, lieten in sommige onderzoeken minder overtuigende resultaten zien, wat erop wijst dat het effect vooral merkbaar lijkt in hoe mensen hun eigen slaap ervaren.

Het voorgestelde mechanisme is dat valeriaan de beschikbaarheid van GABA in de hersenen verhoogt, waardoor de algehele hersenactiviteit kan afnemen. Piekeren, stress en voortdurende spanning houden het brein voor veel mensen in een soort waakstand, ook wanneer het lichaam moe is. Door mogelijk in te grijpen op het GABA-systeem, zou valeriaan het zenuwstelsel kunnen helpen tot rust te komen.

3.3 Mogelijke invloed op de bloeddruk

Het onderzoek naar valeriaan en bloeddruk is beperkt in omvang. Enkele kleinschalige humane studies suggereren een bescheiden, statistisch significante verlaging van systolische en diastolische bloeddruk bij mensen met milde hypertensie na enkele weken gebruik, en een studie bij tandheelkundige patiënten liet een gedempte bloeddruk- en hartslagreactie op stress zien vergeleken met placebo. Deze bevindingen zijn veelbelovend, maar de onderzoeksbasis is nog te klein om harde conclusies te trekken. Grotere en langduriger klinische trials zijn nodig om dit effect te bevestigen.

Voor zover er een verband bestaat, wordt verondersteld dat dit samenhangt met de stressverlagende eigenschappen van valeriaan: wanneer het lichaam in een staat van alertheid verkeert, stijgen de niveaus van adrenaline en cortisol, wat de hartslag verhoogt en de bloedvaten vernauwt. Een kalmerend effect op het zenuwstelsel zou zich in theorie kunnen vertalen naar het cardiovasculaire systeem, al is dit bij valeriaan specifiek nog onvoldoende onderzocht bij mensen.

3.4 Mogelijke vermindering van angst en innerlijke onrust

Laboratoriumonderzoek bij muizen heeft aangetoond dat valereenzuur zich bindt aan een specifieke plek op de GABA-A-receptor, op een manier die vergelijkbaar is met hoe benzodiazepinen zoals diazepam (Valium) aangrijpen op hetzelfde receptorsysteem. Dit is een mechanistische overeenkomst die is vastgesteld in celkweek en bij muizen, niet een direct bewezen gelijkwaardig effect bij mensen. Wel is in de eerdergenoemde meta-analyse bij mensen een statistisch significante vermindering van angstscores gevonden bij gebruik van valeriaan in acht onderzochte studies, wat de gedachte ondersteunt dat het kruid ook bij mensen een angstremmend effect kan hebben, zij het via een nog niet volledig opgehelderd mechanisme.

Anders dan bij benzodiazepinen is er bij valeriaan tot nu toe geen aangetoond risico op fysieke afhankelijkheid zoals dat bij benzodiazepinegebruik bekend is, al blijft ook dit onderwerp van doorlopend onderzoek.

3.5 Mogelijke vermindering van menstruatiekrampen

Van de besproken toepassingen is dit een van de beter onderbouwde bij mensen. Meerdere gerandomiseerde, placebogecontroleerde onderzoeken bij vrouwen met primaire dysmenorroe (menstruatiepijn zonder onderliggende aandoening) hebben een vermindering van de pijnintensiteit gevonden bij gebruik van valeriaan rond de menstruatie. Een meta-analyse van vijf gecontroleerde trials met in totaal ruim 400 deelnemers berekende een significante pijnreductie ten opzichte van placebo. In een vergelijkende trial presteerde valeriaan bovendien niet slechter dan het pijnstillende middel mefenaminezuur, met minder gerapporteerde bijwerkingen.

Deze bevindingen worden toegeschreven aan de antispasmodische (spierontspannende) eigenschappen van valeriaan. Menstruatiepijn ontstaat doordat verhoogde niveaus van prostaglandinen de baarmoeder krachtig laten samentrekken om het baarmoederslijmvlies af te voeren. Valeriaan zou deze samentrekkingen mogelijk kunnen dempen door een ontspannende invloed op glad spierweefsel, al is het exacte mechanisme bij mensen nog niet volledig vastgesteld.

4. Risico’s en bijwerkingen

4.1 Mogelijke bijwerkingen

Hoewel valeriaan over het algemeen als veilig geldt, ervaren sommige mensen bijwerkingen zoals hoofdpijn, duizeligheid of maagklachten. Er zijn ook meldingen van een paradoxale reactie, waarbij juist meer spanning of onrust ontstaat in plaats van de verwachte kalmte. Deze individuele variatie hangt vermoedelijk samen met verschillen in hoe het GABA-systeem van persoon tot persoon reageert op verandering, al is dit niet volledig verklaard. Het benadrukt vooral hoe individueel de reactie op valeriaan kan zijn, en waarom het belangrijk is om goed te letten op de signalen van je eigen lichaam bij gebruik.

4.2 Interacties met medicijnen en andere middelen

Valeriaan kan mogelijk de werking versterken van andere stoffen die het centrale zenuwstelsel onderdrukken, zoals alcohol, benzodiazepinen, opioïden, slaapmiddelen, bepaalde antidepressiva en kruiden als sint-janskruid, kava en melatonine. Het achterliggende idee is dat deze middelen allemaal op enigerlei wijze de remmende signalen in de hersenen versterken, en dat de effecten zich bij combinatie kunnen opstapelen, met als mogelijk gevolg overmatige slaperigheid of een vertraagde reactietijd.

Het is echter van belang dit in perspectief te plaatsen: een systematische review naar interacties van valeriaanpreparaten concludeerde dat beschikbare in-vitro- en klinische studies geen klinisch relevante interacties via de belangrijkste leverenzymen (CYP450) konden aantonen, en dat het interactiepotentieel van valeriaan over het algemeen laag lijkt te zijn. Dit neemt niet weg dat voorzichtigheid en overleg met een arts of apotheker verstandig blijven bij combinatie met sederende middelen, aangezien de farmacodynamische (functionele) interactie via het GABA-systeem theoretisch nog steeds kan optreden, ook wanneer er geen metabole interactie via leverenzymen is.

4.3 Niet geschikt voor bepaalde groepen

Valeriaan is niet voor iedereen geschikt. Voor zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven wordt het gebruik afgeraden, omdat onvoldoende onderzoek beschikbaar is om de veiligheid in deze levensfasen te bevestigen. Ook bij kinderen is voorzichtigheid geboden, aangezien hun zenuwstelsel anders en mogelijk gevoeliger reageert op stoffen die neurotransmitters beïnvloeden.

Daarnaast is voorzichtigheid geboden bij mensen met leverproblemen, aangezien valeriaan in de lever wordt afgebroken. Wanneer de leverfunctie verminderd is, kan de stof zich mogelijk ophopen in het lichaam, wat kan leiden tot sterkere of onvoorspelbare effecten. Voor al deze groepen geldt dat medisch advies wordt aangeraden voordat valeriaan wordt overwogen.

4.4 Mogelijke ontwenningsverschijnselen bij langdurig gebruik

Ontwenningsverschijnselen bij valeriaan zijn zeldzaam, maar niet onbekend. Een gepubliceerd gevalsrapport beschrijft een oudere man met milde cognitieve stoornissen die na het abrupt staken van langdurig valeriaangebruik een delirium ontwikkelde, waarbij andere medische oorzaken door de onderzoekers waren uitgesloten. De auteurs plaatsen dit in het licht van hoe andere stoffen die op de GABA-A-receptor aangrijpen, zoals barbituraten en benzodiazepinen, bij het staken eveneens delirium kunnen veroorzaken doordat de remmende balans in het zenuwstelsel plotseling verschuift.

Het gaat hier om een geïsoleerde casus en niet om breed epidemiologisch bewijs, maar het illustreert wel dat geleidelijk afbouwen na langdurig dagelijks gebruik verstandig is, vooral bij oudere mensen of mensen met onderliggende kwetsbaarheden.

Tot slot

Zoals in dit artikel over valeriaanwortel te zien is, gaat het om een kruid met een lange traditie en een groeiende, maar nog niet volledig sluitende, wetenschappelijke onderbouwing. Voor slaapondersteuning en menstruatiepijn is het humane bewijs relatief het sterkst; voor stress, bloeddruk en angst is het onderzoek veelbelovend maar nog beperkt in omvang. Het onderliggende GABA-mechanisme is grotendeels afkomstig uit laboratorium- en dierstudies en dient met de nodige voorzichtigheid te worden geïnterpreteerd als verklaring voor wat er bij mensen gebeurt.

Voor de meeste gezonde volwassenen lijkt valeriaan in normale doseringen veilig te zijn, maar specifieke groepen zoals zwangere vrouwen, kinderen en mensen met leverproblemen doen er verstandig aan eerst medisch advies in te winnen. En zoals met de meeste natuurlijke middelen geldt: een matige, weloverwogen toepassing verdient de voorkeur boven overmatig gebruik.

Bronnen:   

1. Shinjyo N, Waddell G, Green J. Valerian Root in Treating Sleep Problems and Associated Disorders—A Systematic Review and Meta-Analysis. J Evid Based Integr Med. 2020;25. PMID: 33086877. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33086877

2. Das G, Shin HS, Tundis R, et al. Plant Species of Sub-Family Valerianaceae—A Review on Its Effect on the Central Nervous System. Plants (Basel). 2021;10(5):846. PMID: 33922184. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33922184

3. Tammadon MR, Nobahar M, et al. The Effects of Valerian on Sleep Quality, Depression, and State Anxiety in Hemodialysis Patients: A Randomized, Double-blind, Crossover Clinical Trial. PMID: 33936782. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33936782

4. Benke D, Barberis A, Kopp S, et al. GABA A receptors as in vivo substrate for the anxiolytic action of valerenic acid, a major constituent of valerian root extracts. Neuropharmacology. 2009;56(1):174-181. PMID: 18602406. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18602406

5. Rabiei F, Aghajani Delavar M, Mirabi P, Masoumi P, Jahanshahi A. Effect of Valeriana officinalis on Primary Dysmenorrhea: A Systematic Review and Meta-Analysis. PMID: 40965071. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40965071

6. Kazemian A, Parvin N, Delaram M, Deris F. Comparison of Analgesic Effect of Valeriana officinalis and Mefenamic Acid on Primary Dysmenorrhea. J Med Plants. 2017;16(64):153-159. https://doaj.org/article/c80a5c97750d4030836409cfcddb8bc4

7. Kelber O, Nieber K, Kraft K. Valerian: No Evidence for Clinically Relevant Interactions. Evid Based Complement Alternat Med. 2014;2014:879396. PMID: 25093031. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25093031

8. Burke H, Jiang S, Chatham P, Stern TA. Delirium After Withdrawal From Valerian Root: A Case Report. Psychosomatics. 2020;61(6):787-790. PMID: 32576405. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32576405